Thằng bờm

Thằng bờm có cái quạt mo
Phú ông xin đổi ba bò chín trâu
Bờm rằng : bờm chẳng lấy trâu
Phú ông xin đổi ao sâu cá mè.
Bờm rằng : bờm chẳng lấy mè
Phú ông xin đổi ba bè gỗ lim.
Bờm rằng : bờm chẳng lấy lim
Phú ông xin đổi con chim đồi mồi
Bờm rằng : bờm chẳng lấy mồi
Phú ông xin đổi nắm xôi, bờm cười.

Nhiều người nghĩ rằng bờm là cái bờm tóc. Thằng Bờm là đứa bé con để bờm.

Chữ bờm được Văn Tân định nghĩa là :

- hàng lông dài mọc trên cổ một vài giống thú
- chỏm tóc để dài, che thóp trẻ con
- nói trẻ con còn bụ sữa.

Ngày xưa, trẻ con để chỏm tóc trên đỉnh đầu hoặc hai bên đầu đến khoảng 5,6 tuổi thì bắt đầu để tóc dài. Bé hơn, chỉ độ 2,3 tuổi thì để chỏm tóc che thóp ngừa va chạm và tránh gió. Như vậy thì thằng Bờm còn là một đứa bé con còn bụ sữa, còn để chỏm che thóp. Đứa bé độ 2, 3 tuổi. Lớn hơn nữa thì ta thường gọi là bụ bẫm thay cho bụ sữa.

Một đứa bé mới 2, 3 tuổi thì chắc là chưa hiểu biết gì về giá trị của ba bò chín trâu, của ao sâu cá mè, của bè gỗ lim.v.v. Chẳng lẽ lõi đời như phú ông lại mất thì giờ làm chuyện vô ích như vậy ?

Bài ca dao chỉ tượng trưng cho một cuộc phỉnh gạt, dụ dỗ trẻ con thôi à ? Hay là nó muốn nhấn mạnh, nhắc đi nhắc lại sự đối đầu giữa phú ông và thằng Bờm ?

Trong xã hội xưa, phú ông đại diện một giai cấp, giai cấp địa chủ giàu có của thôn quê. Đối đầu với giai cấp này, bài ca dao đưa ra thằng Bờm đại diện cho giai cấp nông dân nghèo khổ. Không phải ngẫu nhiên mà Vũ Ngọc Phan (Tục ngữ, Ca dao, Dân ca Việt Nam, Nxb KHXH, Hà Nội, 1978) đã xếp bài Thằng Bờm vào đề tài "Những mâu thuẫn trong sinh hoạt giữa nông dân và địa chủ". Thằng Bờm là một người nghèo, một nông dân phải đối đầu với một người giàu, một địa chủ. Thằng Bờm không phải là một đứa bé bụ sữa, còn để chỏm che thóp.

Người nông dân nghèo thấu hiểu lòng dạ của phú ông. "Mấy đời bánh đúc có xương, mấy đời trọc phú có thương dân nghèo". Họ không tin rằng phú ông rộng lượng đến độ mang cả của cải kếch xù, quý giá ra đánh đổi lấy một cái quạt mo tầm thường. Đằng sau những lời cám dỗ, thế nào chả có cạm bẫy. Vì thế mà Bờm khăng khăng không chịu.

Bờm có đầu óc thực tế, chất phác. Không để người lừa mình và mình cũng không có ý lừa người khác. Mà làm sao lừa được phú ông, làm sao mà "ăn" được phú ông. Tốt nhất là "thuận mua, vừa bán". Vả lại anh nông dân nghèo nào mà chả thích được ăn no bụng. Giá trị cái quạt mo cũng chỉ xấp xỉ, tương đương với nắm xôi thôi.

Thế là "thằng nghèo" bằng lòng đánh đổi cái quạt mo lấy nắm xôi của phú ông.

Thằng Bờm, xét về gia cảnh, có họ xa gần với thằng Bần trong câu ca dao :

Cờ bạc là bác thằng Bần
Cửa nhà bán hết đưa chân vào cùm.

Bờm là chữ nôm của chữ Hán Việt "Bần", nghĩa là nghèo.

Có nhiều thành ngữ nói đến phú và bần, giàu và nghèo :

- Phú bất nhân, bần bất nghĩa.
- Phú quý sinh lễ nghĩa, bần cùng sinh đạo tặc. 
- Phú quý đa nhân hội, bần cùng thân thích ly.

(Giàu sang nhiều kẻ tới nhà, khó khăn nên nỗi ruột già xa nhau).
 

-->Đọc tiếp...

Thằng Bờm có cái quạt mo

Tên thằng Bờm có lẽ phát xuất từ cái lối để tóc của bé trai dân Việt ngày xưa, đầu tóc thường được cạo láng chỉ chừa một chỏm nhỏ phía trước trán giống như cái bờm con ngựa, còn sự tích về thằng Bờm thì không biết xuất xứ từ bao giờ. Tuy nhiên bài ca dao tiêu biểu về Bờm thì hầu như không ai là không thuộc nằm lòng:

Thằng Bờm có cái quạt mo Phú ông xin đổi ba bò chín trâu Bờm rằng Bờm chẳng lấy trâu Phú ông xin đổi một xâu cá mè Bờm rằng Bờm chẳng lấy mè Phú ông xin đổi một bè gỗ lim Bờm rằng Bờm chẳng lấy lim Phú ông xin đổi đôi chim đồi mồi Bờm rằng Bờm chẳng lấy mồi Phú ông xin đổi hòn xôi Bờm cười

Như vậy nói đến Bờm là nói về chuyện một đứa bé ngây ngô, chậm chạp, đôi khi quá thật thà, thường chỉ nhìn sự vật theo thói quen đơn giản nên dễ sinh ra ngớ ngẩn. Sống theo phận con nhà nghèo, vì Bờm chỉ có mỗi cái quạt mo, nên Bờm không có nhiều ham muốn cũng như không hề biết so sánh hay đòi hỏi, do đó nhu cầu của Bờm cũng không có gì khác hơn là được ăn để sống.

Từ cái hình ảnh này của Bờm người ta đã dùng Bờm để ám chỉ những ai cũng mang trong mình một số đặc tính căn bản như thật thàmột cách vụng về, chất phác đến độ gần như ngây ngô, không có những nhu cầu cao xa hay phức tạp mà chỉ thích an phận thủ thường; sống tự nhiên theo cái trật tự có sẵn trong thiên nhiên, không biết đua đòi hay bon chen cho nên hay có cái kiểu nằm chờ sung rụng; quen nhận định sự vật một cách thiển cận nên không thích lý luận sâu xa để tìm kiếm cho ra cái nguyên lý trừu tượng mà chỉ thích những biểu lộ tình cảm tự nhiên và tự phát như cái mỉm cười hài lòng khi thấy nắm xôi.

Có thể nói Bờm là hiện thân của con người của xã hội sơ khai còn giữ trong mình cái bản chất hiền lương nguyên thủy, sống một cách đơn giản, gần với thiên nhiên và tự nhiên, không có nhiều nhu cầu nên không cần vận dụng trí năng để khai thác thiên nhiên và bắt thiên nhiên phục vụ mình. Cái quạt mo phe phẩy chút hơi mát khi trời làm nóng nực và nắm xôi chắc bụng khi đói lòng đủ đáp ứng cho Bờm sống một cách bình thản và hài hòa với thiên nhiên, do đó Bờm hầu như không muốn có sự thay đổi nào phá vỡ cái trật tự đó.

Cũng vì thật thà, không biết suy luận để tìm hiểu nguyên nhân mà chỉ phán đoán theo cảm quan nên Bờm thường dễ tin qua tri giác hiện tượng bề ngoài và dễ bị lầm, và một khi Bờm đã tin thì cũng rất khó dùng lý trí để thuyết phục Bờmï từ bỏ điều sai lầm của mình trừ phi chính Bờmï cảm nhận được sự sai lầm bằng kinh nghiệm bản thân. Ngoài ra cũng vì chỉ biết hành xử theo thói quen nên Bờm cũng thường hay bảo thủ và cố chấp, chỉ muốn khư khư với sự hiểu biết hạn hẹp hay điều ham thích phù hợp với ước mơ của mình, do đó Bờm thường gây khó khăn trở ngại cho người khác khi muốn chỉ dạy cho Bờm một điều mới lạ hay muốn cùng Bờm hợp tác trong những công việc cần có óc suy luận và óc tổ chức.

Nhưng định luật tiến hóa bắt buộc theo thời gian mọi vật đều phải thay đổi và do đó Bờm cũng bị bắt buộc phải tập thích nghi với những điều kiện mới phức tạp hơn mỗi khi hoàn cảnh đổi thay. Nhưng vì bản chất vốn chậm chạp, vụng về và khờ khạo nên trong cách nhìn vấn đề và giải quyết vấn đề Bờm thường hay ngộ nhận và khi thực hiện thì dễ gây ra hư hỏng. Tuy nhiên vì thương cái bản chất hiền lương của Bờm nên người ta không nỡ trách Bờm cũng như người ta không bao giờ trách một đứa trẻ về những cái vụng dại của nó trước cuộc đời.

.

-->Đọc tiếp...